“Bir cumartesi öğleden sonra, güneşin altında binlerce kadın pankartların arkasında yürürken, gözümüzü Dauphine’nin masmavi gökyüzüne kaldırıp kadınların binlerce yıldır kan revan içinde hayatlarını kaybetmelerine son vermek ilk defa bize düştü diye geçirmiştik içimizden. Bizi kim unutabilirdi ki?”
Dönüp dönüp Annie Ernaux’un Seneler adlı romanında yazdığı bu cümleleri okuyorum. Çünkü geceleri iyi uyuyamıyorum, son romanımda beni huzursuz eden bir şey var, ne olduğunu bulamıyorum. Zihnimi o huzursuzluktan uzaklaştırmak için elim güvenli limanıma yani kütüphaneme gidiyor. Yolu tarif etmiyorum, kime sığınacağını her zaman iyi biliyor.
Son zamanlarda otobiyografik anlatıyla ilgili bir sürü eleştiri, itiraz gördüm/görüyorum. Belki de bu yüzden, otobiyografik anlatıya yöneltilen itirazları okurken önce itirazın kendisine değil, itirazın dayandığı varsayıma takılıyorum. Otobiyografik bir metin yazmanın “kolay” olduğu söyleniyor. Yazarın kendi hayatını anlatması, sanki yazarı edebiyat yapmanın zahmetli kısmından muaf tutuyormuş gibi. Karakter yaratmak zorunda değil, dünya kurmak zorunda değil, büyük büyük olaylar icat etmek zorunda değil; hayat zaten önünde duruyor. Üstelik bu tür öyle sası ve verimsiz ki okurun hayal gücünü bile baltalayabiliyor. Bu tarz eleştirileri görmek biraz canımı sıkıyor. Otobiyografik anlatıyı kullanmış ve bu türe bayılan bir yazar olduğum için değil, uykunun bana uğramayı kesinkes reddettiği gecelerde kimlerin yoldaşlığına sığındığımı çok iyi bildiğim için belki. Siz de takdir edersiniz ki yoldaşlık, bizim sandığımızdan daha kalabalıktır. Belki de bu yazıyı bu yüzden yazıyorum, haksızlığa uğrayan yol arkadaşlarımı savunma ihtiyacı hissediyorum. Çünkü gece, yani tekinsiz ve hep yalnız. Belki de hiç kimseye “hayal gücü” borçlu olmadığımı düşünüyorum. Belki de sadece yeni romanıma dönmemek için kendimi oyalıyorum. Her hâlükârda bu yazının, bir makale ya da didaktik bir anlatı olmasını planlamıyorum.
Otobiyografik anlatı, özellikle son dönemde hem çağdaş dünya edebiyatında hem de Türkçe edebiyatta belirgin oranda yükselişte. Çünkü bu anlatı biçimi, en yalın tanımıyla görünmez kılınan bir tecrübenin, yok sayılan bir bedenin ve susturulan bir hafızanın politik varoluş ve hakikat mücadelesidir. Tarih boyunca sistematik bir biçimde kamusal alandan, edebiyat kanonundan dışlanmış yazarların -özellikle kadın yazarların diye belirtmeme gerek yok sanırım- bu türde öne çıkmasının en büyük sebebi, kendilerine edebiyat arenasında eskiye nazaran daha rahat yer bulmaları ve birilerinin belirlediği “gerçek edebiyat” tanımına bağımlı olmadan “ben ne yazıyorsam edebiyat odur” diyebilecek cesareti göstermeye başlamalarıdır. Otobiyografik anlatı, tıpkı kıyafet modası gibi bir döneme damga vurup sonra unutulacak bir star parça değildir ve on beş yılda bir kendini tekrar etmeyecektir. Hikayeler devam ettikçe, ki bu yaşamın devam etmesi anlamına gelir, bu tarz deneyimler yazılmaya, edebiyatta yer bulmaya devam edecektir çünkü edebiyat özünde en dipteki hikâyeden yani içimizden beslenir. “Gerçek edebiyat şöyle olur, otobiyografi ise basit ve hayal gücünü baltalayan bir tarzdır.” demek, edebiyatı belirli kalıplara hapsetmekten başka bir işe yaramayacak muhafazakâr bir tutumdur. Otobiyografik anlatı ya da otokurmaca, adına ne derseniz deyin, hafızadan beslenir. Hafıza ise bizim aklımızın hayalimizin alamayacağı kadar oyunbaz ve tehlikelidir. Çünkü hafıza da cinsel arzu gibi, hiç durulmaz. Ölmüşlerle hayattakileri, gerçek varlıklarla hayalî olanları, rüya ile hikâyeyi iç içe geçirir. Bu yüzden bir yazar, hayatının herhangi bir döneminden bir bölümü seçip anlatmak isterse pek tabii işe hafızasının dehlizlerinde dolanmakla başlar. Hafızamız bize hiçbir zaman, hiçbir anıyı olduğu gibi sunmaz. Seçer, ayıklar, dilde yeniden inşa eder, biçimlendirir ve zihnimizin bütün imkânlarını zorlayan bir üst-kurmaca biçimi olarak hikâyeyi kucağımıza bırakıverir. Aslında çok tanıdık bir durumdan bahsediyorum, bir anıyı -tesirinin büyük ya da küçük olması fark etmez- her hatırladığımızda yeni bir yüzüyle karşılaşırız çünkü hafızamız bize her defasında yeni bir hikaye sunar ve biz de bunu kabul etmek zorunda kalırız. En nihayetinde en çok güvendiğimiz ses bize gerçeğin, yaşanmışın bu olduğunu söyler, içimizdeki sese inanmaktan başka şansımız yoktur. Halbuki hiçbir an ya da anı, biz onu anımsarken de yazarken de anlatırken de yaşandığı haliyle kalmaz. Belki de otobiyografik anlatının büyüsü de buradan gelir, hafızamız bizim için hikâyeyi bıkmadan usanmadan tekrar ve tekrar şekillendirir. Bu basit gerçek bile otobiyografik anlatının “bir anıyı anımsadıktan sonra oturup olduğu gibi kağıda dökmek”ten ibaret olmadığını ispatlar. Otobiyografik anlatı, kendini anlatma arzusu ile asla tam manasıyla anlaşılamayacağını bilmenin geriliminden doğar; okurunu rahatlatmayı amaçlamaz, hatta çoğunlukla onu rahatsız eder. Çünkü genel kanının aksine tanıdık ve gerçek deneyimlerimizin çırılçıplak bir biçimde karşımızda durması rahatlatıcı değil, sarsıcıdır. Hafızam; nazik arafım, kurtuluşum.
Meselenin zaman zaman bir yazarın kendi deneyimlerini yazmasını küçümseme boyutuna varması, beni ister istemez şu soruyla yüzleştiriyor: Kimin hikâyesi anlatılmaya ve okunmaya değer görülüyor? Bir kadının tutkulu bir ilişkisini yazması neden kolaycılık ya da önemsiz bir detay olarak addediliyor? Yıllarca “özel hayat”, “ev içi” veya “kadınsı meseleler” denilerek küçümsenen tüm bu temalar, aslında hayatın ve politikanın merkezinde durmuyor mu? “Ben bunları yaşadım, bunları hissettim” diyebilmek; yazarın yaralarını çırılçıplak açıkta bırakması ve “Sizin o steril, büyük edebiyatınızın tam ortasına kendi ‘önemsiz’ hikayemi bırakıyorum ve hatta irinimi akıtıyorum,” demesi bir meydan okuma değil midir? Korkusuzluk bu değilse nedir? Kadınların deneyimleri hiçbir zaman tam anlamıyla ya da layığıyla arşivlenmedi. “Aile içi” olan kamusal sayılmadı. “Beden deneyimi” edebiyata kesinkes yakıştırılmadı. Tam da bu yüzden otobiyografik anlatı aynı zamanda bir temsil mücadelesidir. “Ben” zamiri bireysel bir sızlanma değil, bir sınıfın ve tarihin ortak sesinin yankısıdır. Deneyimlerimizi yazmak mahrem olanı ucuzlatmak değil, eline bir balyoz alıp suskunluk komplosunu paramparça etmektir. Hıncını alamazsan düşersin. İşte kişisel olanın politikleştiği yer tam olarak burasıdır. Kadınların kendi odalarından, kendi bedenlerinden yola çıkarak anlattıkları o tekil hikayelerin derininde bizi her defasında aynı ortak fail karşılar; patriyarka. Bunun açığa çıkması ve günden güne daha fazla kadının uyanışa geçmesi edebiyatta dahi birilerini rahatsız etmeye devam eder. Çünkü bizden çoğunlukla, bir köşede oturup sessiz sedasız bir şeyler karalamamız ve asla sahneye çıkmamamız beklenir. Hep aynı fail. Hep aynı yüz. Hep aynı karanlık. Hep aynı gece. Shakespeare’in kız kardeşi. Sarı duvar kağıdının ardı. Histeri. Mavi Sakal. Bu adam niye sürekli kovalıyor bizi?
Uykusuzluk gözlerimi acıtıyor. Komodinimde telefonum tir tir titriyor. Yakın bir arkadaşım, uykusuzluğa iyi geleceğini düşündüğü magnezyum markalarını gönderiyor. Mesaja mor bir kalp bırakıyorum. Göz kapaklarımda filler tepişiyor. Elim, kitaplıkta yön değiştiriyor. “Bir gün, içimden geçen bütün kelimeleri kağıda dökeceğim. Bir gün, başkaları onları bir kitapta okuyacak ve bir kızın her şeye rağmen şair olabileceğine şaşacaklar.” Tove Ditlevsen’in yazdığı bu cümleler bazen içimi dağlıyor. Sonra aniden anımsıyorum, o kadın yaşadı, yazdı, tabutunu işçi kadınlar taşıdı, her yazdığını okuyabilmek için tetikte bekleyen binlerce okuru var hâlâ. Evet diyorum, yoldaşlık bizim sandığımızdan daha zamansızdır. Hiç tanımadığım, muhtemelen hiç tanışmayacağım bir kadın kürtaj hikayesini yazıyor, bununla yetinmeyip bir de Nobel ödülünü kazanıyor ve ondan kilometrelerce uzakta yaşayan, varlığını bile bilmediği gencecik bir kadına kürtaj hikâyesini yazması için el veriyor. Ve aniden anımsıyorum, yoldaşlık bizim sandığımızdan daha mekânsızdır.
Sahiden, bizi kim unutabilir ki?






